Skagfirskir höfundar

Guđrún Árnadóttir frá Lundi

„En alltaf var ţó sagan í huganum“[1]

Guđrún Árnadóttir frá Lundi (3. júní 1887 - 22. ágúst 1975)

Fimmtíu og níu ára kona sendir frá sér fyrstu bók sína og nćr strax almenningshylli. Nćsta aldarfjórđung sendir hún frá sér 26 skáldsögur sem allar renna út eins og heitar lummur. Alţýđukona, húsfreyja og móđir sem lćtur sér ekki nćgja hiđ hefđbundna kvenhlutverk.  Ţessi kona hét Guđrún Baldvina Árnadóttir, fćddist á Lundi í Fljótum 1887 og ólst upp í hópi níu systkina.  Foreldrar hennar voru Árni Magnússon (1854-1924) og Baldvina Ásgrímsdóttir (1858-1941). Ţau voru ábúendur á Lundi í Stíflu í Fljótum fyrstu ellefu ćviár Guđrúnar. Ţá fluttust ţau ađ Enni á Höfđaströnd og fimm árum síđar út á Skaga, fyrst ađ Ketu síđan ađ Mallandi.  Tvítug fór Guđrún alfarin ađ heiman og tuttugu og ţriggja ára giftist hún Jóni Ţorfinnssyni bónda og smiđ. Ţau bjuggu fyrst á harđbýliskotum í Húnavatnssýslu en fluttu áriđ 1922 ađ Ytra-Mallandi á Skaga og loks á Sauđárkrók um 1940 ţar sem ţau bjuggu til ćviloka.

Guđrún hóf ađ semja sögur um leiđ og hún lćrđi ađ skrifa. Ţegar fjölskylda hennar fluttist ađ Enni komst Guđrún í kynni viđ fjölbreyttara mannlíf en hún hafđi áđur ţekkt. Á Höfđaströnd naut hún stuttrar skólagöngu. Jafnframt kynntist hún nýjum bókmenntum ţví í lestrarfélagi Höfđastrandar buđust margs konar bćkur ađ láni. Fram ađ ţví hafđi Guđrún einkum hlustađ á og lesiđ fornsögur og ţjóđsögur. Örugglega hafa allar ţessar sögur veriđ henni fyrirmynd viđ ritstörfin. Guđrún nýtti sér lestrarfélög alla tíđ, fyrst á Höfđaströndinni og svo á Skaganum og á Sauđárkróki. Tengsl Guđrúnar viđ bókasöfnin eru sterk ţví í aldarfjórđung voru bćkur Guđrúnar vinsćlustu útlánsbćkurnar um allt land.[2]

 Í viđtölum talar Guđrún af alúđ um ćskuheimili sitt, Lund, og ţegar hún tekur sér höfundarnafn kennir hún sig viđ ţađ. Guđrún skrifađi mikiđ sem unglingur í foreldrahúsum, hćtti er hún fór ađ búa, en hóf ritstörf á ný ţegar hún komst í nábýli viđ foreldra og systkini á Skaga. Guđrún tregađi ekki liđna tíđ og óskrifađar sögur heldur yfirvann smám saman allar torfćrur sem urđu í vegi hverrar konu sem vildi verđa rithöfundur í upphafi 20. aldarinnar.

Enda ţótt Guđrún legđi ritstörfin á hilluna ţegar hún gekk í hjónaband var sagnagerđ alltaf ofarlega í huga hennar. Hún hafđi ríka ţörf fyrir ađ skrifa og segir međal annars: „Ég gat ekki veriđ án ţess ađ skrifa. Mig hafđi alla ćvi langađ til ţess ...“[3] Skriftir veittu Guđrúnu lífsfyllingu. Henni leiđ illa gćti hún ekki skrifađ svolítiđ daglega og henni veittist létt ađ skrifa. En hún ţurfti nćđi og vildi helst vera alein á međan hún skrifađi[4]. Bćkur Guđrúnar eru eins og hún vildi sjálf hafa ţćr og hún lagđi sig fram um ađ skrifa raunsćjar sögur. Guđrún er ţakklát fyrir hinn stóra lesendahóp ţví lestur verkanna ţykir henni mikilvćgu og hún segir: „Mér ţćtti leiđinlegt ef fáir vildu lesa bćkurnar mínar.“[5] Hún ţurfti sannarlega ekki ađ hafa áhyggjur ţví bćkur hennar voru og eru enn lesnar af ungum sem öldnum.

            Guđrún las mikiđ.[6] Hún hreifst af Torfhildi Hólm og sem ung kona öfundađi hún Torfhildi fyrir ađ hafa getađ samiđ skáldsögu. Greinilegt er ađ Torfhildur og ađrar fyrirmyndir úr hópi skáldkvenna efldu Guđrúnu til dáđa og urđu til ţess ađ hún gaf ritstörfin aldrei alveg frá sér ţrátt fyrir ađ ađstćđur hennar leyfđu ekki skriftir um langt árabil. Loks ţegar hún komst í hóp skáldkvenna var hún gagnrýnd fyrir langar sögur en ţann dóm hafđi Torfhildur einnig fengiđ.[7]  Lesendur Guđrúnar glöddust aftur á móti yfir hinum löngu skáldsögum hennar og fengu aldrei nóg.[8]

Bóklestur hefur löngum ţótt merki um leti og svo var einnig í uppvexti Guđrúnar. Ţađ voru einungis skussar og letingjar sem „lágu í bókum“. Í smásögunni Kvöldgeislum, sem birtist sem framhaldssaga í Nýju kvennablađi 1952, fjallar Guđrún einmitt um ţetta. Í sögunni er ungur mađur sem tekur bóklestur fram yfir líkamlegt erfiđi. Hann er búskussi og alger andstćđa dugandi manna. Í sögunni er einnig ung stúlka sem bćđi hefur gaman af sögum og fćst viđ ađ skrifa sjálf. Hún er sýnd sem mótmynd góđu húsfreyjunnar. Hér fjallar Guđrún um hlutskipti skáldkonu sem jafnframt er húsmóđir, efni sem hún ţekkir af eigin raun og fyrir ţćr sakir er sagan athyglisverđ. ÍKvöldgeislum sýnir Guđrún ađ unga stúlkan getur aldrei bćđi orđiđ góđ húsmóđir og skáldkona. Lausnin felst í ţví ađ unga stúlkan afsalar sér húsmóđurréttinum til annarrar konu, ráđskonunnar. Ráđskonan elskar húsbóndann og mun ţví ekki ganga úr vistinni, unga skáldkonan umber afbrýđisemi ráđskonunnar til ađ geta sinnt ritstörfum. Húsbóndinn sćttir sig viđ ađ eiginkonan er ómöguleg húsmóđir ţví hún er kát og ástúđleg og hann vill ekki missa hana.

Fyrsta bók Guđrúnar, Ćskuleikir og ástir, sem jafnframt er fyrsta bindi Dalalífs, kom út áriđ 1946. Skömmu áđur hafđi Nýtt kvennablađ birt fyrsta hluta nýrrar framhaldssögu eftir Guđrúnu, Afdalabarn.  Ekki ţarf ađ efast um ađ ţađ ýtti viđ útgefandanum sem hafđi haft handritiđ ađ Dalalífi hjá sér í nokkurn tíma án ţess ađ gefa ţađ út. Ćskuleikir og ástir seldist vel og ekki stóđ á útgefandanum ađ gefa út bćkur Guđrúnar eftir ţetta.[9] Á árunum 1946 til 1973 gaf Guđrún út eina bók á ári međ einni undantekningu ţví engin bók kom áriđ 1969, samtals 27 bćkur.

Hestamenn og kvennamenn eru fyrirferđarmiklar persónur í verkum Guđrúnar. Jón Jakobsson í Dalalífi er ţeirra frćgastur:

Ţóra stansađi og horfđi á. Hún gat ekki gengiđ fram hjá svona áhrifamikilli sjón. Ţađ hlaut ađ fara ađ líđa ađ leikslokum. Ţóra nálgađist réttina ósjálfrátt.

„Húrra!“ kallađi Siggi. „Ţar er björninn unninn.“

Ţóra fćrđi sig nćr. Einvíginu var lokiđ. Mađurinn hafđi beygt hina trylltu krafta dýrsins. Gráir gufustrókar stóđu fram úr nösum hestsins og Jón ţurrkađi svitann framan úr sér á skyrtuerminni. Ţá kom hann auga á Ţóru.

„Ćtlarđu ekki ađ koma og sjá reiđhestsefniđ mitt, Ţóra?“ kallađi hann glađlega. (133-134)[10]

Karlmađurinn temur hestinn, einvígi hefur veriđ háđ milli manns og hests og mađurinn fariđ međ sigur. Áherslan er á líkamann, svitinn bogar af manninum og gufu leggur upp af hestinum. Konan dregst ósjálfrátt ađ leikvellinum. Hér er ţekkt mynd ţar sem kona og unglingspiltur horfa full ađdáunar á karlmann í ćsandi keppni.

Ţóra í Hvammi, sem nýtur ţess ađ horfa á Jón temja hestinn, var fyrsta kćrasta hans. Hún fór oft međ Jóni í útreiđartúra en hćtti ţví er Jón tók ađra fram yfir hana. Ţóra gat ţó áfram dáđst ađ Jóni á hestbaki. Eiginmanni sínum, sem hún hefur litla ást á, fer hún aldrei međ í útreiđartúra. Hann er lítill reiđmađur og skortir hlýju og ástúđ sem Ţóra ţráir.

Stúlka sem Jón Jakobsson barnađi er send brott úr sveitinni á reiđhesti Jóns. Hestinn fćr stúlkan ađ láni rétt eins og ástarsambandiđ var einungis stundargaman. Samband Jóns viđ ţessa stúlku ógnađi hjónabandinu og sést ţađ best á ţví ađ stúlkan fćr reiđhest hans sem eiginkonan ein kvenna hafđi riđiđ áđur.

Jón barnar einnig vinnukonu sína, Línu. Ástarfundir ţeirra eru í hesthúsinu. Til ađ hylma yfir sekt sína finnur Jón mannsefni, sem gengst viđ barninu. Jón dró vinnukonuna á tálar og sem eins konar uppbót fyrir hlutskipti hennar gefur hann henni hest.

Lína ţeysti á undan hópnum, sem kom handan yfir ána, viđ hliđ Erlendar á Hóli, sem var bezt ríđandi. Hún reiđ steingráum gćđingi međ marki hreppstjórans. Doddi varđ ađ láta sér nćgja ađ vera aftarlega í hópnum, ţótt honum hins vegar fyndist ţađ hefđi átt bezt viđ ađ hann hefđi riđiđ viđ hliđina á Línu, en Rauđur fór ekki hrađara en hann var vanur, ţó ađ eigandi hans vćri á leiđinni til giftingarinnar.[11] (1272-1273)

Jón hefur bćđi markađ hestinn og Línu, sem gengur međ barn hans. Brúđguminn, Doddi sem hvorki er hestamađur né kvennamađur getur ekki fylgt brúđinni eftir og hún bíđur hans ekki.

 Í sögum sínum sýnir Guđrún konur sem ţrá hlýju, ađdáun og munúđarfullt ástalíf. Ungar konur sem ţrá heita ást lađast ađ hinum kraftmiklu og lífsglöđu hestamönnum en ţeir eru sjaldnast viđ eina fjölina felldir. Í sögunum fjallar Guđrún einnig um togstreitu sem skapast ţegar tengdadóttir kemur á heimili og keppir viđ tengdamóđur um völd, hún skrifar um mćđgur sem elska sama manninn og um vitrar og víđsýnar gamlar konur. Hjónabönd og líf giftra kvenna er ţungamiđja margra sagnanna og athyglisvert ađ ţađ er ekki fyrr en á efri árum sem konur njóta hamingju.

Viđtöl viđ Guđrúnu frá Lundi sem birtust af og til á rithöfundaferli hennar eru fróđleg og gefa lesanda mynd af Guđrún sem einlćgri og hógvćrri konu. Guđrún fylgdi ekki ţeim stefnum og straumum í bókmenntum sem leiđandi höfundar og bókmenntafrćđingar samtímans bođuđu. Hún hefur samt fylgst međ bókmenntaumrćđunni og er sér međvituđ um fordómana sem ríktu í garđ skáldkvenna á fimmta og sjötta áratug 20. aldar. Guđrún hélt ótrauđ áfram ađ skrifa međan henni entist ţróttur enda átti hún traustan og stóran lesendahóp. Ţegar íslensk skáld kepptust viđ ađ aga formiđ, stytta og fága verk sín flćddu sögur Guđrúnar frá henni sjálfri, frjálsar undan hefđinni. Guđrún Árnadóttir frá Lundi skrifađi sjálfri sér til dćgradvalar og ánćgju. Ritstörfin ein og sér eru ađeins hluti ánćgjunnar. Fullkomnun ánćgjunnar er ađ sjá bćkurnar á prenti og ađ sögurnar, sköpun hennar, öđlist tilveru međal lesenda og endurfćđist í lestri ţeirra.

 Höfundur greinar: Sigurrós Erlingsdóttir

Heimildaskrá

Bjarni Benediktsson frá Hofteigi, 1957. „Gangurinn í málskapsvélinni.“ Ţjóđviljinn 3. nóvember.

Dagur Ţorleifsson, 1972. „Dalurinn minn í stćkkađri mynd.“ Vikan 15. júní, bls. 26-27, 36-37.

„Fjöldi nýrra bóka frá Ísafold. Upplög ţeirra minni en áđur.“ 1951. Morgunblađiđ 2. september.

Guđrún Árnadóttir frá Lundi, 1946-1949,1951. Dalalíf I-IV. Ísafoldarprentsmiđja, Reykjavík.

„Guđrún frá Lundi: „Hissa á vinsćldunum.““ 1959. Morgunblađiđ 11. september.

GŢE, 1970. „„Guđrún frá Lundi á metiđ. Hagalín fylgir í kjölfariđ.“ Rćtt viđ Ása í Bć um bókasöfn á Suđur- og Vesturlandi.“ Ţjóđviljinn 18. október.

Halldór Laxness, 1992. Í túninu heima. 2. útg. 2. prentun. Vaka-Helgafell, Reykjavík.

Helgi Konráđsson, 1952. „Kunningjar hennar úr vćntanlegum skáldsögum voru henni til skemmtunar viđ heimilisstörfin. Guđrún frá Lundi segir frá ćvi sinni og ritstörfum.“Morgunblađiđ 24. desember.

Hólmfríđur Gunnarsdóttir, 1975. “Myndir úr lífi Dalafólksins.“ Lesbók Morgunblađsins 13. júlí.

Höfundaskýrslur bókafulltrúa ríkisins, 1957-1974.

Jón Hjartarson, 1970. „„Ég hélt ţetta yrđi rifiđ í sundur.““Vísir 23. nóvember.

Matthías Jóhannesson, 1956. „Skáldkonan á Sauđárkróki: „Ég byrjađi á Dalalífi um fermingu,“ segir Guđrún frá Lundi í stuttu landsímasambandi. Morgunblađiđ 21. október.

Oddur Ólafsson, 1964. „Ţćr settu svip sinn á bókaflóđiđ.“ Alţýđublađiđ 24. desember.

„Stóraukin útlánastarfsemi bókasafnanna. Rćtt viđ Guđmund G. Hagalín um bćkur og menn.“ Morgunblađiđ 10. september.

 


[1] Svo mćlir Guđrún um árin sem hún skrifađi ekkert sjá Helga Konráđsson, 1952

[2] Höfundaskýrslur bókafulltrúa ríkisins, 1957-1974. Sjá einnig „Stóraukin útlánastarfsemi bókasafnanna“, 1959; GŢE, 1970

[3] Helgi Konráđsson, 1952

[4] Oddur Ólafsson, 1964; Jón Hjartarson, 1970; Dagur Ţorleifsson 1972

[5] Matthías Jóhannessen, 1956; sjá einnig „Hissa á vinsćldunum“, 1959

[6] Dagur Ţorleifsson, 1972; Hólmfríđur Gunnarsdóttir, 1975.

[7] Bjarni Benediktsson frá Hofteigi, 1957; Halldór Laxness, 1992

[8] „Fjöldi nýrra bóka frá Ísafold”, 1951

[9] Matthías Jóhannesson, 1956; Helgi Konráđsson 1952

[10] Guđrún Árnadóttir frá Lundi, 1946-1949, 1951: 133-134.

[11] Sama rit: 1272-1273.

 

Svćđi

Hérađsbókasafn Skagfirđinga  |  Safnahúsinu viđ Faxatorg  |  550 Sauđárkrókur  |  Sími 455 6050  |