Stephan G. Stephansson

Stephan G. Stephansson

Stephan G. Stephansson, sem upphaflega hét Stefán Guđmundur Guđmundsson fćddist ţann 3. október 1853 á Kirkjuhóli í Skagafirđi, en lést 9. ágúst 1927 í Alberta í Kanada. Hann var landnemi landnemi og ljóđskáld í Vesturheimi.[1]

Skáld raunsćisstefnunnar

Stephan er oftast talinn hafa fylgt raunsćisstefnunni.[2] Sú stefna er ţađ tímabil bókmenntasögunnar sem kennt er viđ raunsći, ţegar höfundur vill gefa efni sínu raunsćtt yfirbragđ og gćtir ţess ađ lýsa umhverfi og persónum ţannig ađ lesandinn fái á tilfinninguna ađ veriđ sé ađ lýsa raunverulega fólki og umhverfi. Ađ ţađ sem sagt er frá hafi í raun og veru gerst.[3] Bókmenntasögu er skipt í nokkur tímabil, eott ţeirra er kennt viđ raunsći. Ţađ kom fyrst fram hér á landi á fyrri helmingi 19. aldar og reis gegn inntaki rómantísku stefnunnar. Hlutverk skálda var ađ fjalla um samtíđ sína og lýsa raunveruleikanum sem blasti til allt í kring; fátćkt, mismunun og réttleysi. Skáldin áttu í skrifum sínum ađ benda á hvađ betur mćtti fara, hafa áhrif á umhverfi sitt og berjast fyrir betra lífi almennings, ekki síst undirmálsfólks. Ţannig fengu bókmenntir oft á sig ádeilublć. Áhersla var lögđ á smásögur og skáldsögur en einnig voru ort kraftmikil baráttu- og brýningarljóđ og ritađar barna- og unglingabćkur í anda raunsćis.[4]

Bernska í Skagafirđi

Stefán fćddist ţann 3. október áriđ 1853 á Kirkjuhóli og var skírđur Stefán Guđmundur Guđmundsson. Talađ er um anan fćđingardag eđa jafnvel fćđingarstađ í sumum heimildum en ţađ á rćtur sínar ađ rekja til ţess ađ presturinn sem skírđi hann í Víđimýrarkirkju fór ekki rétt međ í kirkjubókinni.[5]

Vinnumađur í Ţingeyjasýslu

Stefán bjó í Skagafirđi til fimmtán ára aldurs en fluttist ţá í Ţingeyjarsýslu og var vinnumađur ţar. Hann bjó ţar allt ţar til hann fór til Vesturheims.[6]

Tvítugur til Wisconsin í Vesturheimi

Áriđ 1873, ţá ađ verđa tvítugur, fór Stefán til Vesturheims međ foreldrum sínum  og systur. Hann bjó í fimm ár í Wisconsinfylki í Bandaríkjunum. Fyrstu árin í Vesturheimi vann hann međal annars viđ járnbrautarlagningu og skógarhögg.[7]

Tíu ár í Norđur-Dakota

Áriđ sem Stefán fluttist frá Wisconsins, ţá 25 ára, kvćntist hann náfrćnku sinni, Helgu Sigríđi Jónsdóttur. Ţau eignuđust saman átta börn en sex ţeirra komust upp. Nćst bjuggu ţau ađ Görđum í Norđur-Dakóta og voru ţar í tíu ár. Ţar lést fađir Stefáns, en Stefán sá fyrir foreldrum sínum á međan ţau lifđu. Upp úr fertugu hćtti Stefán ţeim verkmannastörfum sem hann hafđi sinnt og einbeitti sér ađ búskapnum. Sem bóndi afrekađi hann ađ nema land ţrisvar og virđist hafa farist ţađ vel úr hendi.[8]

Síđustu áratugir ćvinnar í Alberta

Áriđ 1889 fluttist Stefán til Albertafylkis í Kanada og bjó ţar til dauđadags, en hann lést 9. ágúst áriđ 1927, nćstum 74 ára. Hús Stephan og Helgu í Alberta stendur enn á heimilisjörđ fjölskyldunnar, skammt frá ţorpinu Markerville. Húsiđ (Stephansson House) hefur veriđ gert upp og í dag er ţađ sögustađur á vegum Albertafylkis (Alberta Provincial Historic Site). Ţađ er opiđ almenningin á sumrin.[9]

Guđmundsson, Stefansson og Stephansson

Í Wisconsin kallađi Stefán sig Stefán Guđmundsson en í Dakóta var hann skrifađur Stefansson. Ţetta leiddi til ţess ađ bréf hans rugluđust viđ bréf annarra Stefanssona svo Stefán tók upp nafniđ Stephan G. Stephansson sem hann varđ ţekktur undir. Stefán var líka oft kallađur Klettafjallaskáldiđ.[10]

Stephansson House

Hús Stefáns og Helgu í Alberta stendur enn á heimilisjörđ fjölskyldunnar, skammt frá ţorpinu Markerville. Húsiđ (Stephansson House) hefur veriđ gert upp og í dag er ţađ sögustađur á vegum Albertafylkis (Alberta Provincial Historic Site). Á sumrin (maí-ágúst) er ţađ opiđ almenningi.[11]

Húsiđ í niđurníđslu: https://timarit.is/page/3294478?iabr=on

Skáldskapur

Fyrsta ljóđakver Stefáns var Úti á víđavangi sem kom út áriđ 1894. Ljóđabćkur hans urđu fjölmargar, flestar gefnar út í Reykjavík.[12]

Eitthvađ af lausamáli eftir hann birtist líka í íslensku blöđunum fyrir vestan. Meginverk hans verđur ađ teljast Andvökur I-IV sem út kom á árunum 1909-1938. Bćkurnar draga nafn sitt af ţví, ađ Klettafjallaskáldiđ átti erfitt međ svefn í Vesturheimi og flest ljóđ hans ţví saminn á nóttunni. Vegna ţess ađ hann orti á nóttunni er slćđingur af villum í ljóđum hans. Stíll hans var allajafna nokkuđ tyrfinn og yrkisefnin óvenjuleg svo hann hefur ekki átt upp á pallborđiđ hjá öllum frćđimönnum. Ekki bćtir úr skák ađ hann var á móti ţví ađ skýringar fylgdu ljóđum hans, ţótti ţađ skemma ljóđiđ.[13]

Úr Íslendingadagsrćđu Stephans G. frá 1904

Ţó ţú langförull legđir
sérhvert land undir fót,
bera hugur og hjarta
samt ţíns heimalands mót,
frćnka eldfjalls og íshafs!
sifji árfoss og hvers!
dóttir langholts og lyngmós!
sonur landvers og skers!

Yfir heim eđa himinn
hvort sem hugar ţín önd,
skreyta fossar og fjallshlíđ
öll ţín framtíđarlönd!
Fjarst í eilífđar útsć
vakir eylendan ţín:
nóttlaus voraldar veröld,
ţar sem víđsýniđ skín.

Ţađ er óskaland íslenskt,
sem ađ yfir ţú býr,
ađeins blómgróin björgin,
sérhver baldjökull hlýr,
frćnka eldfjalls og íshafs!
sifji árfoss og hvers!
dóttir langholts og lyngmós!
sonur landvers og skers!

Heimildir:

Stephan G. Stephansson. 1939. Andvökur. Sigurđur Nordal sá um útgáfuna. Mál og menning, Reykjavík.

Stephan G. Stephansson. 1957. „Stephan G. Stephansson.“ Merkir Íslendingar –Ćvisögur og minningargreinar VI, bls. 278-305. Ţorkell Jóhannesson bjó til prentunar. Bókfellsútgáfan, Reykjavík.

Sverrir Kristjánsson. 1987. „ Efnishyggja og húmanismi Stepháns G. Stephánssonar. “ Ritsafn, fjórđa bindi, bls. 97- 110. Mál og menning, Reykjavík.

Viđar Hreinsson. 1996. „Stephan G. Stephansson.“ Íslensk bókmenntasaga III. Halldór Guđmundsson ritstýrđi. Mál og menning, Reykjavík.

Svćđi

Hérađsbókasafn Skagfirđinga  |  Safnahúsinu viđ Faxatorg  |  550 Sauđárkrókur  |  Sími 455 6050  bokasafn@skagafjordur.is