Eitt af því sem hefur heillað mig sem aðfluttur Skagfirðingur er hversu menningin er hér í hávegum höfð. Hér er fjölbreytt úrval menningarviðburða en ekki síður löng og metnaðarfull hefð fyrir varðveislu sagna- og menningararfsins. Það veldur mér því vonbrigðum að fylgjast með hinni neikvæðu umræðu sem spunnist hefur um byggingu fyrirhugaðs Menningarhúss. Húss sem í áratugi hefur staðið til að reisa og hillir nú loks undir að verði að veruleika, með umtalsverðri aðkomu ríkisins.
Söfnin fjögur, sem rekin eru af sveitarfélaginu Skagafirði, eru hvert um sig meðal elstu sinnar tegundar á landinu, þ.e. Héraðsbókasafn, Héraðsskjalasafn, Byggðasafn og Listasafn. Þau munu öll starfa í fyrirhuguðu Menningarhúsi, þó að eðli málsins samkvæmt verði hluti af starfsemi Byggðasafnsins áfram í Glaumbæ. Sama má segja um starfsemi tveggja félaga sem ætlað er pláss í menningarhúsinu; Leikfélags Sauðárkróks og Sögufélags Skagfirðinga. Þau eiga sér einnig gríðarlanga sögu og eru meðal virkustu félaga sinna tegundar á landinu. Ekki ætla ég hér að fjölyrða um mikilvægi þessarar starfsemi, það höfum bæði ég og aðrir gert í áður birtum greinum.
Hitt finnst mér rétt að draga inn í umræðuna að um margra ára - ef ekki áratuga – skeið hefur núverandi Safnahús verið viðhaldssvelt. Þar er fyrir löngu komið að þolmörkum. Hluti af mínu starfi sem forstöðumaður Héraðsbókasafnsins er að veita húsinu sem slíku forstöðu. Árum saman höfum ég og forveri minn í starfi viðrað áhyggjur okkar af ástandi hússins. Til að nefna örfá dæmi eru gluggar lekir og óþéttir, ofnar flestir hættir að hitna að neinu marki, leki er algengur í geymslurými í kjallara, ljós standast ekki kröfur nútímans, kaffistofa starfsfólks er með öllu óboðleg og geymslurými stenst ekki kröfur. Það gerir ástandið ekkert minna alvarlegt þó að það sé líka slæmt í fleiri byggingum. Það kostar að vera í viðhaldsskuld, til að mynda þegar kalla þarf út starfsfólk til að bregðast við þegar lekur inn inn í húsið á kvöldin og um helgar.
Sömuleiðis tel ég algjörlega óboðlegt að starfsfólk í vinnu sem að mestu er kyrrsetuvinna þurfi að mæta kappklætt til vinnu, haldi á sér hita með hitablásurum og mörgum lögum af ullarfatnaði og búi við dragsúg frá óþéttum gluggum. Það er líka óboðlegt að þurfa að senda starfsfólk heim þegir hitinn innanhús fer langt undir þau viðmiðunarmörg sem Vinnueftirlið metur hæfileg við kyrrsetustörf, eða 18-22°C, en tölur allt niður í 12°c höfum við séð á hitamælum í vinnurými okkar. Einnig myndast dragsúgur sem talinn er slæmur vegna hættu á óþægindum í vöðvum og liðum og getur veikt ónæmiskerfið. (Sjá heimasíðu Vinnueftirlitsins og reglur um húsnæði vinnustaða 581/1995).
Þá er aðstaða í kaffistofu starfsfólks óviðunandi og stenst ekki reglur um húsnæði vinnustaða. Í Safnahúsi Skagfirðinga, þar sem vinna að jafnaði 10 starfsmenn, er til afnota um 2-3 fermetra kaffistofa sem er í afar bágbornu ástandi og rúmar með góðum vilja þrjá í sæti. Mér er annt um starfsfólkið í húsinu og tel mikilvægt aðbúnaður þess sé eins og lög og reglur kveða á um. Starfsfólk Safnahússins hefur sýnt ástandinu mikla þolinmæði, m.a. vegna þess að við höfum eygt breytingar í sjónmáli með tilkomu hins nýja Menningarhúss og endurbótum á núverandi húsnæði.
Nokkur misseri eru síðan gerð var úttekt á ástandi Safnahússins og í stuttu máli sagt fékk það falleinkunn. Síðan hefur litlu sem engu fé verið varið í viðhald hússins. Á fjárhagsáætlun síðasta árs var ekki krónu varið í viðhald þess. Það þarf svo sem enga sérfræðinga- bara fólk eins og mig og aðra sem reka íbúðarhús og aðrar minni fasteignir- til að sjá að slíkt gengur ekki upp.
Við sem vinnum í húsinu höfum metnaðarfulla sýn um áframhaldandi varðveislu og miðlun menningararfsins á nútímalegan hátt. Við sjáum fyrir okkur aukið samstarf safnanna fjögurra. Við viljum vinna að verkefnum sem eru með þeim bestu sem gerast á landsvísu, enda er efniviðurinn til slíkra verkefna til staðar. Við sjáum fyrir okkur að gestafjöldinn í húsinu, sem í dag telur tæplega tíu þúsund á ári, eigi eftir að aukast með tilkomu Menningarhúss.
Sú skoðun mín að mikilvægt sé að taka í útrétta hönd ríkisins, sem ætlar að leggja fram 60% af kostnaði hins nýja Menningarhúss, gerir mig ekki mótfallna annarri framþróun, viðhaldi og uppbyggingu í héraðinu. Jafnvel þótt ég eigi ekki börn á leik- eða grunnskólaaldri, iðki hvorki tónlist né íþróttir innan húss, er ég engan veginn á móti byggingum sem hýsa slíka starfsemi. Menningarmálin eru hins vegar sú starfsemi sem ég þekki hvað gleggst og tel ábyrgð mína á því að menningararfurinn okkar lendi ekki í glatkistunni mikla. Sú hætta er virkilega fyrir hendi, verði vikið frá áformum um byggingu Menningarhúss.
Kristín Sigurrós Einarsdóttir
Höfundur er héraðsbókavörður, svæðisleiðsögumaður og áhugamanneskja um menningu og miðlun
